vrijdag 1 september 2017

Tip foar de Afûk: freegje Eeltsje Hettinga ris foar in sjuery

Dat sjuerys fan Fryske literêre prizen en wedstriden net yn mearderheid bestean kinne út minsken dy’t gjin ûnderfining hawwe mei Fryske literatuer, itsij as skriuwer of dichter, itsij as kritikus en essayïst, moat de Afûk dúdlik makke wurde. Wat wol it gefal? Foar de Dichter fan Fryslân-wedstryd hat de Afûk advisearre om toanielspylster en teatermakster Tamara Schoppert, Nederlânsktalich dichter Obe Alkema en Nederlânsktalich dichter Peter van Lier te freegjen en de provinsje is dêryn meigien. Dy trije binne dus de sjueryleden fan de Dichter fan Fryslân-wedstryd. 

My tinkt dat soks ûnakseptabel is. Net allinnich dat de Afûk ek in útjouwerij is, dy’t dus nét de earst oanwiisde ynstânsje is om sjueryleden foar literêre prizen en wedstriden te freegjen, dat sljochtsje ik no mar efkes oer, al stiet it as in peal boppe wetter. Belangriker noch: net ien fan dy trije, fierder fansels hiel kundige minsken op har eigen terrein, hat in bewiisde affiniteit mei, kennis fan en bestjoer oer it fjild fan de Fryske literatuer en poëzij. Dat wol net sizze dat se dy kwaliteiten net hawwe kinne soene; it wol al sizze dat dizze minsken yn har libben faaks in protte by de serieuze ein hân hawwe, mar Fryske literatuer heart dêr yn alle gefallen net by.

Soe it sa wêze dat der yn Fryslân gjin kundige minsken mei in bewiisde kennis fan Fryske literatuer en bestjoer oer keunst omstapten, dan wie sa’n kar noch wat. Mar dat is fansels net sa. Dêrmei wurdt dus de yndruk wekt dat der mei opset sin foar ‘bûtensteanders’ keazen is. Mar dat witte wy ek wer net, want de Afûk ferantwurdet neat. Wis is wol dat ik – as Frysk dichter en skriuwer – my net serieus nommen fiel, en belangriker noch, ik fiel it sa oan dat de hiele Fryske literatuer by de noas nommen wurdt mei de kar foar dizze trije sjueryleden. Is it net suver as hat de provinsje in koloniaal bestjoer oer syn ‘eigen’ literatuer oansteld? Wurdt dêr net yn feite mei sein: bêste Frysktalige keunstners, jimme binne sa’n eksoatysk folkje, dat in grutte mûle hat mar net wit wat goed en minder goed is, dat wy hawwe mar help fan bûten ynroppen om ien fan jim ynboarlingen op it hynder te hisen? 

By de belangrykste prizen yn de Nederlânske literatuer – de P.C. Hooftpriis en de Prijs der Nederlandse Letteren – is der gjin tinken oan dat der ‘minsken fan bûten’ yn sa’n sjuery set wurde. Dat binne allegear spesjalisten, Nederlânsktalige auteurs of literatuerwittenskippers dy’t al hiel wat oer Nederlânske literatuer publisearre hawwe. 

P.C. Hooftprijs 2017 (Bas Heijne): Jacqueline Bel, literatuerwittenskipper oan de VU; Kees ’t Hart, Nederlânsktalich auteur, Kristien Hemmerechts, Nederlânsktalich auteur, David van Reybrouck, Nederlânsktalich auteur, Dirk van Weelden, Nederlânsktalich auteur. 

P.C. Hooftprijs 2016 (Astrid Roemer): Karin Amatmoekrim, Nederlânsktalich auteur, Sander Bax, literatuerwittenskipper yn Tilboarch, Toef Jaeger, redakteur NRC Handelsblad, Edzard Mik, Nederlânsktalich auteur, Pauline Slot, Nederlânsktalich auteur. 

Prijs der Nederlandse Letteren 2015 (Remco Campert): Bert Bultinck, adjunkt-haadredakteur De Standaard; Kris Humbeeck (foarsitter), gewoan heechlearaar Moderne Nederlandse literatuur & Algemene literatuurwetenschap Universiteit Antwerpen; Irina Michajlova, heechlearaar Neerlandistyk Steatsuniversiteit fan Sint-Petersburg, literêr oersettter; Alida Neslo, teatermakker; Aleid Truijens, Nederlânsktalich auteur, kollumnist, biograaf (F.B. Hotz, Hella S. Haasse); Maria Vlaar, literêr sjoernalist, resinsint, redakteur; Theo Witte, fakdidaktikus Nederlânsk, Rijksuniversiteit Groningen, haadredakteur ‘Lezen voor de Lijst’. 

Dat, leave meiwurkers fan de Afûk, soene jim tenei elke neokoloniale oanstriid ferpresse kinne, en gewoan Eppie Dam freegje bygelyks, of Goffe Jensma, of Henk Wolf, of Eeltsje Hettinga, of neam se mar op. 

No ja, goed, dêr sitte in pear by, dy publisearje by de Afûk, noch in reden om de Afûk gjin sjueryleden sykje te litten... 

Mar yn prinsipe is der (gelokkich noch) gjin ein oan de nammen dy’t foar de hân lein hiene en oanwiisd wiene. Dan hoege wy fan de tsjinpartij tenei net wer yn ’e pinne te klimmen om in deputearre mei in nederich asjebleaft te freegjen om rjocht te dwaan oan de Fryske Literatuer en de ear oan in groep fan 24 Frysktalige dichters te jaan. Tankewol.


.

donderdag 31 augustus 2017

Meeliegen? Jawis!

'Verwarring over 2018', kopt in krante. Verwarring MY ASS. Wêr binne de fjouwer miljoen besikers dy't LF2018 produsearje soe? Kear 20 euro, sa't LF2018 noch yn 2016 rapportearre (lês dy oare krante). Wêrom treedt hjir net ien om ôf? Wêrom wurdt hjir net ien om ûntslein? 

Om't alles en (hast) elkenien meiferantwurdlik is foar it projekt én de leagen: provinsje, gemeente, ynstituten, media, de kulturele ynteelt, allegear. 'Mienskip', ommers. Dus is der mar ien útwei. Neam it 'verwarring'. Rêd LF2018. Lieven Bertels hat al in oare sûkeromke fûn. Hoe sit it mei de okkerdeis noch om 'krityske sjoernalistyk' freegjende Oeds Westerhof?

woensdag 16 augustus 2017

Dichter fan Fryslân 2.0: oars, mar net better

De provinsje hat syn wervende tekst op de site fan Dichter fan Fryslân oanpast. Dat wol sizze, de opdrachtformulearring. 

Earst waard fan de Dichter frege: ‘om yn dichtfoarm te reagearjen op wat der hjoed-de-dei yn Fryslân en syn bewenners om giet. Wêr wurde wy stil fan? Wat lit ús hert bûnzje, of wêr wurde wy stomwei dûm fan?’ Dy nuvere easken, dêr’t gjin dichter oan foldwaan kin, binne ferdwûn. Hoera, en in tankewoltsje is yndie net noadich. 

Mar is it no better ferwurde? Nee. Yn de nije tekst ‘draacht [de dichter] op in moderne en útnûgjende wize soarch foar de poëtyske presintaasje fan Fryslân’, en ‘leafst ynspirearre op aktuele foarfallen of opfallende en bysûndere mominten dy’t plakfine yn ús provinsje of dêrta yn relaasje stean’. Hy of sy ‘wit op in eigentiidske en tagonklike wize aktualiteit en sosjaal-maatskiplike tema’s te fangen yn poëzij’. 

Ik bin benijd hoe’t in dichter soargje kin foar ‘de poëtyske presintaasje fan Fryslân’. Ek as ‘in’ presintaasje bedoeld is, soe ik net witte wat it betsjut. Hoe moat in dichter Fryslân ‘presintearje’? En stel dat in dichter witte soe hoe’t soks moat: wêrom soe in dichter ‘Fryslân’ presintearje moatte? 

Fierder nim ik oan dat de dichter aansen efkes in seintsje út it provinsjehûs krijt as har ‘opfallende en bysûndere mominten’ yn ’e provinsje foardogge. Want blykber moatte de gedichten dêr nei ferwize. It soe dochs sneu wêze as sa’n dichter oan ’e gong giet en letter blykt, it wiene hielendal gjin ‘opfallende en bysûndere mominten’ dêr’t er by oanheakje woe. 

Ek moat hy of sy no ‘sosjaal-maatskiplike tema’s’ fange yn poëzij. Gjin ekonomyske tema’s, gjin politike, gjin massapsychologyske, nee: sosjaal-maatskiplike. Wêr’t dy beheining no wer weikomt, slach my mar dea. 

Gjin ferbettering dus, de nije opdrachtformulearring. Sin- en ynhâldsleaze bepalingen as ‘modern ferslach dwaan’ en ‘breed publyk’ binne bleaun en de fersen moatte no ek noch ‘tagonklik’ wêze. Ek hjir fynt de dichter gjin hâldfêst. As men freget wat soks krekt betsjut dan is de deputearre krekt op fakânsje of dwaande de Gysbert Japicxpriis te rêden út de rikjende púnheapen fan har eigen kultureel populisme.


.

vrijdag 11 augustus 2017

Iepen brief oan de deputearre fan Kultuer fan de Provinsje Fryslân

Bêste Sietske Poepjes, 

Lâns dizze my ûnsympatike wei wol ik jo freegje om myn bondel Brek dyn klank fan de list mei nominearre bondels foar de Gysbert Japicxpriis 2017 ôf te heljen. 

Ik wol langer net yn ’e beneaming komme foar in provinsjale literêre priis salang’t it kolleezje fan Deputearre Steaten, mear yn it bysûnder jo persoan, mient dat dichters yn tsjinst fan de provinsje binne – sa’t bliken docht út jo belied en jo publike útspraken. De konsekwinsje is ek dat ik, mocht jo advyskommisje de priis oan my taskikke wolle ynstee fan oan Eppie Dam, de priis wegerje sil. 

It is yn ien wurd ferskriklik dat jo literêr belied en provinsjereklame net útinoar hâlde kinne en/of wolle. Ik haw respekt foar myn kollega-dichters Eppie Dam, Elske Kampen, Albertina Soepboer en Wilco Berga, dy’t de moed hienen jo witte te litten dat jo plannen mei de útrikkingsjûn de priis skea dogge. Dat is no in moanne lyn en noch hawwe jo neat fan jo hearre litten. 

Ik haw likefolle respekt foar myn kollega-dichters en –Gysbert-laureaten Jacobus Smink en Anne Feddema, en foar myn kollega-dichters Edwin de Groot en Syds Wiersma, dy’t witte litten hawwe dat sy, lykas ik, net meidwaan sille oan jo sneue Poesyalbumdichter fan Fryslân-plannen. 

Folle minder begryp haw ik foar dy kollega-dichters dy’t alles wol goed is en dy’t net in wurd fan krityk hearre litte. Sy helpe, as ik myn sin sis, mei oan it definitive demaskee fan de pretinsje dat der noch sokssawat as in ‘Fryske literatuer’ bestean soe. 

Jo sille wol begripe dat ik tidigje op in deputearre fan Kultuer mei folle, folle mear leafde foar (Fryske) literatuer as dêr’t jo en jo belied fan tsjûgje. 

Abe de Vries 
11 augustus 2017

woensdag 9 augustus 2017

Prizen, sjueryleden en Fryske literatuer

Yn sjuerys fan literêre prizen en wedstriden hearre gjin redaksjeleden te sitten fan literêre tydskriften. Ek gjin meiwurkers yn tsjinst fan útjouwerijen. It soe de redaksjes fan ensafh en de Moanne - dy't blykber net op 'e hichte binne fan dizze âlde hûsregel of it dêr ynwindich net alhiel mei iens binne - siere om tenei wat te dwaan oan opinyfoarming oer dit belangrike ûnderwerp yn harren blêd. Dan hoecht de sjuerysykjende ynstânsje, yn dit gefal Tresoar, ek net mear ferbaasd te reagearjen op krityk en mei de hannen yn it hier derop te wizen dat der gjin ,,poadium" mear is dêr't ,,it fjild" mei-inoar de priishygiëne yn stân hâldt. Goed idee, Jacobus Smink, André Looijenga, Geart Tigchelaarr, Karen Bies, Theo Kuipers?

zaterdag 29 juli 2017

Provinsjebestjoer set DINGtiid yn syn himd

Yn septimber 2015 brocht it offisjele advysorgaan foar it Frysk, DINGtiid, yn syn advys ‘Feroaring en ferbettering’ it boadskip dat der in ‘taalskipper’ komme moast om de útfiering fan de Taalwet te koördinearjen, sis mar om te soargjen dat der werklik wat dien wurdt oan de ferhûddûke posysje fan it Frysk. Hast twa jier fierder blykt út it jierferslach fan DINGtiid oer 2015 en 2016 dat dêr noch hielendal neat fan op ‘e hispel kaam is: ‘Op papier doge de ôfspraken oer it Frysk, yn ‘e praktyk hâldt gjinien him der lykwols oan.’ 

Sterker noch: der is sels hielendal gjin ‘bestjoerlike reaksje’ kaam op dat advys. 

De oast sit hjir dus by it provinsjebestjoer sels. Dat gniist DINGtiid gewoan achter syn rêch út, soe men fan tinken wol hawwe kinne. Deputearre fan Kultuer Sietske Poepjes (CDA) waard yn novimber 2016 yn bywêzigens fan minister Plasterk oanwiisd as de ‘taalskipper’. No – july 2017 – skriuwt DINGtiid: ‘DINGtiid soe graach sjen dat provinsje Fryslân no mear foarm en ynhâld oan dy rol jout.’ Boppe it begeliedende parseberjocht by it jierferslach stiet sels de kop: ‘Poepjes, pak no de swipe foar it Frysk!’ 

Wat in skipper mei in swipe moat, is de lêzer miskien net dalik dúdlik en my ek net, mar it boadskip is dat wer wol: Poepjes moat no einlings dy rol fan ‘taalskipper’ opkrije en wat dwaan. 

De deputearre is oars sels fan miening dat DINGtiid net op ’e hichte is fan wat se allegear wol net út’e wei set dêr op it provinsjehûs, blykt út har reaksje fan hjoed yn de LC. Se hat nammentlik tegearre mei cdK Brok it Wetterskip Fryslân en in tal gemeenten op besite hân om harren help oan te bieden op it mêd fan Frysk taalbelied. En, skriuwt de krante, se hat ‘tips [jûn] om het Fries onder de mensen te krijgen’. Poepjes: ,,Mei in vlog yn it Frysk bygelyks.” As oare Poepjes-inisjativen kinne hjir ek neamd wurde – mar dat docht de krante net – it idee foar in Poesyalbumdichter fan Fryslân en in showsirkus te meitsjen fan de útrikking fan de Gysbert Japicxpriis. 

Op it stik fan it ûnderwiis – DINGtiid wol graach in langetermynfisy fan de provinsje – dûkt Poepjes fuort: ,,We kinne fêstlizze hoefolle meartalige skoallen wy ha wolle, mar fierder wolle wy mei namme (sic) fasilitearjend wêze.” Likegoed wol Poepjes wol sjen nei sa’n langetermynfisy: ,,It is foar de goede saak. Dat hja gas derby wolle, is allinnich mar goed.” 

Gjin taalskipper dus en gjin langetermynfisy (foarearst). Dêrmei set Poepjes DINGtiid yn syn himd. Dat orgaan hat yn ’e lêste twa jier wol sa’n 150.000 euro koste. Ja, dat ,,is foar de goede saak” fansels, mar wat smyt it eins op? It jierferslach sels komt ek net sa hiel fier. Minsken byinoar brocht, lêst men. Sjen litten hoe’t jildstreamen rinne. Generaasjes mei inoar ferbûn. ,,Sjen litten datst troch mei in frisse blik te sjen in oare fyzje op de takomst fan it Frysk ha kinst.” En, dizze is wol hiel bot yn striid mei it ferslach sels: ,,(..) soarge foar in gefoel fan urginsje by oerheden om it Frysk heger op de prioriteitelist te setten en ek werklik aksje te ûndernimmen”. 

Fierder wurdt it foar elk no wol dúdlike tekoart oan effekt wat ferburgen troch yn it jierferslach te struien mei aardige siferkes oer it Frysk – siferkes dy’t foarútgong suggerearje moatte. Yn giele kaderkes lêze wy oer in pear mear twatalige pjutteboartersplakken, in pear mear Tryater-foarstellingen, in pear mear meartalige basisskoallen, wy lêze wat oer it tal dielnimmers oan it Frysk Diktee, wy fernimme dat der op in pear plakken meartalich fuortset ûnderwiis bestiet, dat der noch altyd learlingen binne dy’t eineksamen Frysk dogge of oan in pabo besykje it foech Frysk te heljen. En fansels wat oer de groei yn ’e iepenloftspullen. Oer de posysje fan it Frysk seit dat allegear neat, mar it jout de lêzer wol wer wat in rêstiger gefoel. In rapport as prozac.

Al mei al is der net folle reden om deryn te leauwen dat dizze CDA-deputearre werklik wat foar it Frysk út ’e wei sette sil. Skea docht se yn alle gefallen wol. Oan de Fryske literatuer bygelyks: de basis fan de taal. Ik ha ek in advys. Miskien moat DINGtiid sels wat minder leave rapporten skriuwe. 

Hoe kin it dat ik yn it jierferslach deasmiten wurd mei giele opstekkerkes mar gjin wurd tsjinkom oer de ûntheffingen dy’t troch Poepjes sûnt 2016 massaal ferliend wurde oan basisskoallen en skoallen foar fuortset ûnderwiis wat it Frysk skriuw- en lêsûnderwiis oanbelanget? In hiele generaasje Fryske bern wurdt fan syn eigen taal weihâlden. It ferswijen fan dy rampsillige ûntjouwing is ûnbegryplik en eins in deasûnde foar in advysorgaan dat ûnôfhinklik beweart te wêzen. 

Hoe kin it dat ik allegear leauwe lês yn meartalich ûnderwiis, mar gjin wurd oer wat dat meartalich ûnderwiis dan krekt foar it Frysk betsjutte sil? Wurdt dêr dan Frysk lêzen en skriuwen leard? Op watfoar nivo? Meartalich ûnderwiis kin fan alles betsjutte. As it hoe en wat der net by sein wurdt, betsjut de meartalige kretology minder as neat. Wis is wól dat it besteande Frysk ûnderwiis ûnder tafersjoch fan Poepjes delhelle wurdt en ferdwynt. Mar wat krije wy krekt werom? Gjin wurd hjiroer by DINGtiid.

En noch in fraach: wêrom dit jierferslach publisearre yn fakânsjetiid? 


.

woensdag 26 juli 2017

Merk Fryslân: Poepen gaat over ontlasting zoeken door middel van flink persen

Kijk even naar zomaar een tekst op een website die is opgezet door de provinciale marketingorganisatie Merk Fryslân, met als doel om LF2018 te promoten en straks natuurlijk heel veel kaartjes te verkopen. 

De onzin is zo reusachtig en het slapgelulgehalte zo hoog, dat ik het niet kon laten. De perverse schrijvers van onderstaand proza lopen de deur van het provinciehuis plat, anders was ik er niet over begonnen natuurlijk. 

Griezelt u mee?

Het verhaal 

Ons tijdperk verandert. [Ons tijdperk? Wij leven in een tijd. Er is pas sprake van een tijdperk als een periode op een of andere manier als afgesloten wordt beschouwd.

De wereld is groter geworden, de samenleving meer divers. [Says who? Juist het sociale leven van weleer werd getekend door diversiteit. Het individualisme maakt samenlevingen niet méér divers, slechts méér eenvormig en egoïstisch.

Het vergt een flinke dosis moed, creativiteit en verbeelding om met die veranderingen om te gaan. [Om met de zogenaamd diverser wordende wereld om te gaan, wordt hier bedoeld. 
Moed? Het vergt moed, creativiteit en verbeelding om onzin te ontrafelen.

Leeuwarden-Fryslân 2018 pakt het Culturele Hoofdstad jaar daarom aan om de kop boven het maaiveld uit te steken. [De tekstschrijver moet eerst nog leren om vlot Nederlands te schrijven.

Om als provincie, land en Europa een ontwikkeling door te maken om van een mienskip naar een iepen mienskip te gaan. [Zozo. Nederland en Europa worden óók beter van LF2018, mensen. Maar ho even: die moed, creativiteit en verbeelding zijn nu niet meer nodig om met een diverser wordende wereld om te gaan, maar ineens om een diversere wereld te máken. Natuurlijk. Wie Fryslân presenteert als een achterlijke ‘mienskip’, heeft de oplossing al bedacht: ‘iepen mienskip’!

Door de kansen die zich voordoen te zien en te luisteren naar nieuwe inzichten. [Bedoeld worden hier de kansen voor middelmatige marketingbureautjes, die juist vanwege hun middelmatigheid door de provincie Fryslân worden ingehuurd.

Door flexibel te zijn en je aan te passen zonder jezelf te verliezen. [Ha, gelukkig. We hoeven niet te vragen of iemand ons heeft gevonden.

Schouders eronder 

Want wat de Friezen in de kop hebben, hebben ze niet in de kont. [Waar halen die lui het vandaan om over ‘de Friezen’ hun kont te schrijven?

Al sinds mensenheugenis zet het Fryske volk de schouders eronder om gezamenlijke doelen te bereiken. [Nee, lieverds, niet ‘het Fryske volk’ zette de schouders ergens onder. Maar mensen. Individuen. Rare en meer normale types, ook die.

Kijk naar de middeleeuwen, toen de Friese Vrijheid voor elkaar kreeg dat wij Friezen onder geen enkele heer dienden. [Wellicht moet Merk Fryslân eerst nog op geschiedenisles. De zogenoemde ‘Friese vrijheid’ gold slechts voor landheren, haadlingen, rijke baasjes met andere woorden. Voor de gewone boerenlul was er geen sprake van ‘Friese vrijheid’. Die moest gewoon z’n kop houden en doen wat de toenmalige marketingbureautjes hadden bedacht.

Of naar 1815, toen Nederland een koninkrijk werd, maar wel één met twee officiële talen. [Het wordt steeds erger. Misschien moet Merk Fryslân opzoeken wanneer het Fries officieel een rijkstaal werd.

Kracht in tegenstelling 

Noem het eigenzinnig, maar Friezen weten dondersgoed met behoud van eigen identiteit onderdeel te worden van een nieuw tijdperk. [Ik weet niet waar ik m’n ‘eigen identiteit’ heb gelaten, maar volgens Merk Fryslân heb ik ‘m meegenomen van het ene naar het andere tijdperk. Het is dus blijkbaar niet zo, zoals in het begin werd gesteld, dat ‘ons tijdperk verandert’; nu ís het al veranderd en ik ben al meegegaan! Mét m’n identiteit, al heeft niemand, ik ook niet, dat ding ooit gezien. Toch wist ik ‘dondersgoed’ wat ik deed! Namelijk ‘onderdeel worden’ van de hemel die aanbreekt met LF2018.

Een sterke eigen cultuur én een kosmopolitische inslag; de Friezen vinden creatieve kracht in de tegenstelling. [Die eigen cultuur is helemaal niet zo sterk. Kinderen kunnen niet eens Fries lezen of schrijven, waar hebben die lui het over? En een kosmopolitische inslag, ach ja, dat doet het altijd goed: nikszeggende onzin verkoopt.

Culturele kruisbestuivingen 

Leeuwarden-Fryslân 2018 gaat over dromen najagen door middel van culturele kruisbestuivingen. [Poepen gaat over ontlasting zoeken door middel van flink persen.

Cocktails van heden en verleden, mixen tussen stad en platteland, tussen wetenschappers en kunstenaars. [Ik dacht, nu wordt het verdacht, maar dat valt mee. Er is geen sprake van kruisingen tussen joden of negers en ariërs.

Kunst is dus niet alleen het doel, maar juist het middel. [Kunst is juist helemaal niet het doel, Merk Fryslân zou niet weten wat dat is, kunst. Geld verdienen is het doel. Merk Fryslân is een marketingorganisatie.

Vraag honderd willekeurige Friezen, Nederlanders of Europeanen naar hun wereldbeeld, en je krijgt honderd verhalen. [Open deur numero niet bij te houden.

Die botsing van perspectieven kan spannend zijn, maar breng die verhalen bij elkaar en je krijgt een caleidoscoop van kleurrijke inzichten en verstopte mogelijkheden voor een nieuwe toekomst van Fryslân en Europa. [Hoezo botsing? Hebben al die honderd ondervraagden conflicterende wereldbeelden, wordt het binnenkort oorlog, iedereen tegen iedereen, en behoedt LF2018 ons daar voor? Je ‘krijgt’ helemaal niets als je verhalen bijelkaar brengt, ja, gewoon een verzameling verhalen die wortelen in het verleden. Om daar iets van inzichten voor ‘de toekomst’ uit te halen – wiens toekomst? – heb je nodig een….. laboratorium!

Onze projecten als laboratorium 

Daarom gaan veel van onze projecten in 2018 precies daarover: met moed, verbeelding en creativiteit kijken naar hoe Fryslân een duurzame toekomst tegemoet gaat. [Aha, nu is die ‘nieuwe toekomst van Fryslân en Europa’ opeens versmald tot een ‘duurzame’ toekomst. Die zagen we niet aankomen, maar niet heus. LF2018 is eigenlijk een club die op een nogal dure en ingewikkelde manier tegen de burger zegt dat-ie z’n auto moet laten staan.

Als we onze dagelijkse ergernissen opzij zetten, komt het gesprek op waar het écht om gaat. [Merk Fryslân als sociaal werker.

Hoe gaan we met elkaar om? [Nou, aan deze tekst af te lezen niet al te best. Welk publiek denkt Merk Fryslân met deze babble te overtuigen? Veel breder dan een club overbetaalde collega's wier opdracht het is om óók zulke onzin bijelkaar te verzinnen, wordt het niet.

Is er plek voor eltsenien? [Jáááá, een Fries woordje staat altijd sympathiek!

Hebben we genoeg aandacht voor het klimaat? [Het regent, het regent, alle plannen nat.

Voor biodiversiteit? [Véééééél belangrijker dan Fries onderwijs.

Fryslân zal in en na 2018 een laboratorium van vernieuwing zijn, waar samenwerken een nieuwe invulling krijgt. [Precies. Wie z’n mond opentrekt, wordt het gebouwtje uit geflikkerd.

Alleen door nieuwe dingen te proberen, kun je veranderingen teweegbrengen. [Mao tse-Toeng, 1954.

Want als je doet wat je altijd deed, krijg je wat je altijd kreeg. [Provinsje Fryslân, 2017.]



[Bij de foto: Martin Cnossen, directeur Merk Fryslân]


Laureaten Gysbert Japicxpriis dogge net mei

Kultuer is by de provinsje Fryslân ûnderdiel fan marketing. Deputearre Sietske Poepjes docht dêr o sa har bêst foar. Merk Fryslân!

Wilens hawwe de lêste trije Gysbert-laureaten dy't de priis foar poëzij takend krigen, witte litten dat se net oan it manipulearre útferkiezingssirkus om de MARKETINGDICHTER FAN FYRSLAN hinne meidogge. It binne Jacobus Smink (GJ-priis 2013; ,,yn prinsipe wol ik frege wurde"), Anne Feddema (2009; ,,ik fyn it hiel slim dat je sizze moatte wêrom datsto it fral wurde moatst") en Abe de Vries (2005). 

Way to go, Sietske.

dinsdag 18 juli 2017

Piter Jelles Troelstra, 'Aan het nageslacht'

Voor mijn eigen dagen zing ik niet, 
Maar voor wie na mij wordt geboren; 
Jullie zullen, na mijn dood, mijn lied 
In oor en hart nog horen. 

Mijn harp wordt stom, ik zink in ’t graf, 
En ’t gras groeit op mijn steen; 
Maar, mag ’t stof vervallen tot kaf, 
De geest schijnt er doorheen! 

Als Frieslands volk zijn taal verlaat, 
Een boeman zal ’t bezoeken 
Die spokend in de nacht omgaat, 
En ’t bastaardvolk vervloeken. 

’t Holgrommend schijnsel, dat ben ik! 
Mij kan geen bergtop tarten; 
’k Sla, met de zweepslag van de schrik, 
Het bloed uit jullie harten. 

Is van een dichtershart de klop 
Ook jong, met vaste trouw, 
Hem zeg ik: ‘Voor taal en wet, kom op! 
Neem aan, mijn harp is voor jou.’


.

zondag 16 juli 2017

Piter Jelles Troelstra, 'Toost'

In Holwerd woonde ooit een man, 
Wiens naam zo onvergeten 
Van waarde blijft in ’t Friese land, 
Wie zou die naam niet weten? 

’t Was Bernlef, die voor duizend jaar 
Daar nog de snaren roerde, 
En zo’n fantastisch zanger was, 
Dat hij met toverlied vervoerde. 

Het jongvolk klonk zijn wonderzang 
Overheerlijk in de oren; 
Het meisjeshartje sloeg zo bang, 
Als hij in tonen, diep en lang, 
Van liefde en trouw liet horen. 

En was een meid vaak dwars en stijf, 
Dan moest de zanger komen; 
Die zong haar weer plezier in ’t lijf, 
Weg waren pijnen en ’t doorgedrijf, 
Het hartje in lieve dromen. 

En moest het krijgsvolk in de strijd 
Tegen Karels slavendrijven, 
Dan zong meneer het hoogste lied, 
En ’t ging door ’t land en ’t ruiste in ’t riet,
‘Vrij moeten Friezen blijven!’

Wel trokken velen een gezicht 
Bij Bernlefs doen en praten; 
’t Was een man van ’t nieuwe licht: 
Ze hadden ’m in de gaten! 

Hij haalde ook uit het speeltuig vaak 
Wel meer dan weke rijmen, 
Het donderde er soms zo raak, 
En menig’ gluiperige snaak 
Die dreigde te bezwijmen.

De domheid zat hij op de kop 
En duivels kon hij aan, 
Hij zocht ze, als ’t moest, 
In de bedstee op 
En dreef ze in het zoute sop. 
Daarop: ‘Smoor, zwarte Haan!’ 

Bernlef, die al eeuwen elders woont, 
Men kon hem niet vergeten. 
Nu zingt een ander in die toon, 
Een nieuwe zang, zo rond en schoon. 
Wie zou zijn naam niet weten? 
Daar zingt een Fries van ’t oude laag 
Weer voor de Friese meiden; 
Ze luist’ren naar zijn lied zo graag, 
Hij laat ze vlammend lijden. 

En laat hij over ’t noorderstrand 
Zijn vrijheidszangen drijven, 
Dan ruist het weer door ’t Friese land: 
‘Vrij moeten Friezen blijven!’ 

Hij is een man van ’t nieuwe licht: 
Het oude is hem te duister. 
Domheid is ’t die voor hem zwicht, 
Om waarheid heeft hij steeds gedicht, 
En raakte ’t spoor niet bijster. 

Hier zit de man, die Bernlefs zang 
Nog nazingt door de tijden; 
Een vijand van de geestesdwang, 
Een stoere held in ’t strijden. 

Kom, vrije Friezen, ga eens rond, 
Laat op die man ons drinken! 
De romers vol! Kom, Friezen kom, 
Op Waling Dykstra’s eer en roem 
Maar fleurig, fleurig klinken!


Ut: Samle Fersen, s. 217-219




zaterdag 15 juli 2017

Reüny

                          E.P. de Boerskoalle

De legere skoalle boud nei de earste, 
   dêr’t ik op siet, stiet leech. 
Do silste wêze watsto learste – 
   oan tafels, steapele muorreheech – 
fan kryt, kraskjend op ’e skuorde, 
   te keap steande ynstruksjebuorden. 

Yn ’e gong stean, kleurplaatblau, 
   lytse klompkes. En wat grizer, 
sis mar it hier wyt as in popperompke, 
   hinget in ferbjustere ûnderwizer 
sprakeleas oan in spiker. 
   Ik freegje, kin it briker? 

Gjin eigenwize rigels mear dy’t rinne 
   ta de doar út, om in libben 
as skoalfoarbyld te begjinnen. 
   Gjin letters keunstich útsnijd, 
alle krollen weidreaun yn ’e goate 
   en it skoalplein sil, foargoed fernijd, 

as pronk- en teetún ferkloate. 
   In medias res kom ik te sjen 
oft myn weromgean winne kin 
   de dichter dy't ik wurden bin. 
Ta wat oars opwaakse kin ik net, 
   foar ’t skoallegean kom ik te let. 

,,Goejûn,” seit master oan ’e muorre. 
   ,,It spyt my dat ’k it sizze moat, 
mar oan in skeamel hynder skuorre, 
   jonge, wat kinsto dat knap – 
do wiest altyd goed te ferstean, 
   dyn stikken kreas yn 'e klean.” 

,,Master, dat ik skriuw, ik tankje it jo,” 
   sei ik, ,,jo wisse hân fan gean 
oer ’t boerd wie in one-man-show. 
   Skean! gebeaën jo rjochtopsteand. 
En ik fûn, wat de tiid weipoetste, 
   werom op myn laptoptoetsen.” 

Filmkes sizze it net yn it doarpshûs. 
   Op it keatsfjild, yn ’e feesttinte, 
dûnset de kat in setsje mei de mûs. 
   De wethâlder seit, dy lege klinte 
fan in skoalle sil op bêst bod fuort 
   as oerstallich ûnreplik guod.

Troch lokalen fleagen kaboutereagen,
   der stie in kowekop op 't gas.
Teminsten, sa't wy it seagen
   fan 'e earste oantemei de tredde klas.
De wurden op 'e ruten, dy't ik no lês,
   binne mar skuorren yn glês.


.

vrijdag 14 juli 2017

De skarlún

Dagen binn’ der dat ik allinnich, 
   inkeld wapene mei in angel en in goed 
sin, om hikken hinne draaiend 
   as fisker-jeier it oait iepen fjild yn rin. 

Ik bin dan de útsûger fan aaien 
   of meitsje pykjes ûnwennich. 
Ik ken de neisimmerske rispinge, 
   útslachtsjend wat ik út ’e rûchte win. 

Mei it lytse bytsje op stâl yn wintertek, 
   binn’ der ek dagen dat ik ferrek. 
De blêden bultsje al foar it waaien, 
   mar dogge dat skilderachtich. 

En ik ken de geilens fan it graaien, 
   it lippestiftsjen fan de fiskebek. 
Ik stroffelje oer de gripe yn ’e groppe, 
   flok sa folksaardich prachtich. 

En dizze dagen, no't ik allinnich 
   yn learzens de paden gean en gjin 
siele meinim, no't ik op ’e strún 
   en op rôf út bin, in deihier win

op sinnekavels - duorsum ûnder stroom
   in stek deromhinne -, se meitsje my
noch myn lânsman it strunen tsjin.
   As ik de wurden mar meinim 

út 'e opskuorgebieten, lit de sinne 
   syn fjoeren wol yn 'e lûden omriere. 
Oant brân op ’e krún yn reek ferrint 
   oer 't bûtenfjild, do ferreizge skarlún.


.

woensdag 12 juli 2017

Ast oer it keatsen begjinst

Ast oer it keatsen begjinst, blokjerinner, 
   is der kâns datst op ’e proppen komst 
mei in healsliten ferliking sûnder paraaf. 

Nim dat risiko mar. Soest likegoed 
   net dreame doare om it spultsje oait 
ôfdwaande te ferdútsen oan oaren. Sjoukes  

sile kwea, neffens de iennichste telegraaf. 
   Mar dyn driuwers rinne sa heech net. 
Wat om foar te lêzen foar de Grutte Dei; 

in oarloch te wêzen binnen de perken, 
   skroeiers te reitsjen, boppe te slaan,
dikken oan te merken. Ast oer it keatsen 

te petearjen begjinst, hast it al gau 
   oer de wrâld en de merkepartij fan Winaam. 
Dan sjogge se dy oan as seagen se it doarp

fergean yn ’e skiere fierte, en de wyn 
   stekt ballen op, dy’tst weislein hiest. 
Yn 'e middei binne de karmasters dronken; 

út it kafee komme ferkearde sinjalen. 
   En foar de safolste kear giet der omparte kofje 
oer de banken, lydsum yn har simmerske byrol. 

Grutte kâns dat dyn taharkers net witte 
   wêr’tst it yn 'e fredesnamme oer hast. 
Oer in fjildtocht, oan gjin leger út te lizzen.


.

zaterdag 8 juli 2017

Folkloare

Binn’ der kommersjele kânsen? Dan lês ik oan 
   toeristen dizze hichtepunten fan myn lân. 
It terpepaad rûn as in tsjûke rêchbonke 
   fan truncus cerebri nei dêr’t sketen stjonke. 

Dêr’t it wetter yn 'e winter spoeken opjoech, 
   foel op ’e kanten grûn foar ekers droech, 
as ’t hiele nergenshuzen yn it skreppen 
   seadden kroade foar de eigen himeltreppen. 

En lei der hynste-iis neist de leechlânsdyk, 
   ik bruide derhinne as in bok yn ’t romteryk; 
blyn tusken sinnebrillen en simmerjassen, 
   dôf foar it brekken fan iis- en ierdeskossen. 

Wat ik dwaan soe, stie muorrefêst yn ’e tiid: 
   it fierder perfeksjonearjen fan it toeristeliet. 
Stie de sinne heech, dan hie ’k in rûchhouwer 
   yn ’e knappe knûsten, of ik lei yn ’e Fjouwer 

foar ierdappelbakken krom, en de bûssint 
   dy’t in doarpsjonge fan bouboeren wint. 
En wykeins omkrânse winst de partoeren 
   mei reade roazen fan arbeidersselsbestjoeren; 

foargoed stie it doarp by marketeers op ’e kaart. 
   De befolkingssifers haw ik altyd paraat: 
hast tûzen dy’t ûnder telegraafpeallen songen, 
   helte minder as krimp troch kriten gong, en 

ik skriuw om utens ek in boekje oer it plak, 
   dat út himsels gjin niget oan ’t ferline hat. 
De boeren fan doe, se binne bedobbe; 
   inkeld de wyn dy’t grêfstiennen skrobbe. 

It wie op in kear – ik wie der sels ek by – 
   yn ’e finne, de stripe dy’t pake betocht oan my: 
de lichten strûpten folle djipper derûnder 
   as noch gaadlik is foar Noachs rêdingswûnder. 

Op ’e iisbaan, blank sûnder Wilders of pomp, 
   far ik no om yn in strontbesmodzge klomp, 
súksesfol beskildere neffens regionale folkloare 
   troch brykpraters, dy’t bûtensteanders bekoare.


.

Ikoanysk, wurdt sein

                    Dou bist opwoechsen tusken wiuwende wieren 
                                         Sjoerd Spanninga 

          Toarnekroanseestjer, 
wêr binne de wurden dy’t mei my boarten? 
Dêr’t ik myn strofebouwers fan makke: 
de ôfbûgjende rigels fan it fers, it terpskelet 
as it altyd thús fan wetterfilterjende polipen, 
dy’t it seelibben nimme as neibestean 
          fan eigen deaden. 

          Toarnekroanseestjer, 
anonym as ûndernimmende snorkeljonges, 
garders fan lok mei syaankalybommen! 
Inkeld inket fan gleiïge gorgoanen swevet 
swart foar dyn dûkmasker fan deagraver. 
O, ik rekkenje dy ta de flugge fernielers 
          fan ’t sirkulêr systeem. 

          Toarnekroanseestjer, 
wêr is ’t wûnder fan ’e rôzereade kalkalgen? 
De seeskriezen, se fleagen oareweis, en alle
papegaaifisken ek foargoed fan dy ferjeid; 
spûnzen, stjerren, mollusken ferfarden mei. 
De dea is in bleekmiddel nei it ôfstjitten 
          fan zoöxanthellae. 

          Toarnekroanseestjer, 
meidatst it fokabulêr weifretten hast 
om soerstof út ljocht, litsto dyn wrâld stikke. 
Stadiger stjer ik as koraal, dat earmoediger 
fersjit fan kleur noch as myn memmetaal. 
Algen op ’e flecht binne boadskippers 
          fan asphyxia. 

          Toarnekroanseestjer,
noait ha ik witten dat seeën ferdronken.
Mar spegels stiigden, oertalen krompen,
sels by 't hânoplizzen en 't ûnderdompeljen.
"Ikoanysk", wurdt sein. "Unmisber" klinkt
like fierwei en falsk as de skulp dy't sjongt
          fan biodiversiteit.

          Toarnekroanseestjer, 
do earm dier! Dyn natuer kinst net helpe. 
Ik miskien, mei wat seemanslok en fidúsje 
yn dronkene tongen bemasterjende wieren.
Wer wurd ik rif dat ûnder oerflaktes groeit 
as dwers libben, dat poëtysk tsjinstanner is  
          fan alle ferdwinen.

          




.

dinsdag 4 juli 2017

Lânskiplike ynterferinsje

1

Doe’t ik it yn my omgean liet, wie ik bûtendoarren, 
   en ik woe der hast al oan tinke om ‘ja’ te sizzen. 
Mar doe barde der – silst sjen – wer in wûnder 
   en ik wist dat ik it yn ’e loft skriuwe soe. 

Foar myn eagen kroep in damp oer de lannen, 
   dy’t de planten beduts as wie ’t in bernetekken. 
Drek fan trekkerbannen sloech wetterferve 
   tsjin it wiete jûnsdoek fan in earste skets. 

Spesjaal foar my hie in wolkbrek it hert útstoart, 
   en ik tocht der oer nei, wat dat betsjutte koe. 
Ek kaam de Banhústerdyk mei in fraach, 
   oangeande de silligens fan de foldiedichheid: 

oft ik it by de graasje Gods – sa’t ingels prate – 
   by ’t wizen op ‘lânskiplike ynterferinsje’ litte woe. 
Ik rûn oer de dyk en wâde knibbeldjip yn see, 
   ferwachtsjend in wiis beslút, mei gefoel foar plak. 


2

Werom op ’e krún seach ik: fan Froubuorren 
   0ant Sint Jabik baarnde útferkochte túnferljochting. 
Arbeiders seach ik achter hûs op ekers wrotten 
   foar folle lok, woltier en in knappe lossing. 

Ik hearde memmen ferskesjongen foar de pjutten, 
   fielde wat pubers soms fiele achter it fytsehok. 
En yn in fiere skuorre songen Dylan en Cash 
   oer de spatbuorden fan pake’s earste John Deere. 

Gjin stekkende reade eachjes, dy’t út ’e hichte wei 
   it iepen lân begluorkje foar grutferbrûkers. 
Gjin massagrêven fan strânljippen en seefûgels. 
   Gjin betterwitters, dy’t ús wize op ús plicht: 

de Chevy stean te litten foar de rit nei Ljouwert. 
   Skroar Klaas rûn oait foaroan, en rjocht rûn mei, 
en sjoch ris wat alle dagen Reade Star mei jin docht: 
   de mûnen soene komme, en de mûnen kamen net. 



3

Bûtenút waaie de caps jin gauris oarsom op ’e kop: 
   wol grien, jawis, mar net mei ús lêste botsen. 
De Giants stean as ien man achter Donald Trump. 
   Ik, op myn bar, bin foar sinnesellen de dyk opgien: 

poëzij is in oerlangsum proses fan fotosyntese. 
   Sy siket om stipe foar in duorsume oplossing 
fan it taalbehannelings- en enerzjyfraachstik. 
   Sy is it kwelderkrûd yn 'e dridze, dat tekens jout,

kollektyf wol oan te treffen, los ek fertroud.
   Sy troait, smeket en biddelet: "Meitsje my grut..."
yn rigels, rjocht en sljocht as ierdappelriggen,
   dy't, nei 't switten, noch skoften lang  útwierje. 

Doe ha de lêste frije Bilkerts tagelyk ôfljochte – 
   frjemder wûnder waard net ferwachte. 
Fier fan bewende paden is ’t, achter megakultuer
   en haadstêd. De wide romte sliept dêr, foar fannacht.


.

zondag 2 juli 2017

Farianten fan ferbylding

                              Foar Sjoerd Spanninga

Ik gean net út ’e wei foar in âlde metafoar, 
   mar bin ’k dêrom minder by de wrâld belutsen? 
Ik skriuw myn lieten graach wat sjongerich, 
   mar de kadâns kringt djipper yn 't gehoar.  

Wy draaie foar in românse ús hân net om, 
   inkeld om in ballade publisearre te krijen. 
Wy bedjerre de achtenearre lettersetter, 
   inkeld út meifielen mei it boargerdom.  

Ik bin net moderner as de postmodernen, 
   mar wit in fiskje, by byt, wol te wurdearjen – 
ik rekkenje my ta de ierebetiid bedoarnen, 
   mar haw in skriftfol lette lyryk, zum lernen.  

Wy sette út ein en farre krekter oan ’e wyn, 
   inkeld út in sigen en in sucht nei ferbining. 
Wy krije kranteberjochten fan 'e kulturele plysje: 
   inkeld lofbaarne, oars benypt mar it museum yn.  

Ik gean net út ’e wei foar in ferliking 
   fan in toanielspylster mei in simmerdei. 
Ik ferrykje withoe graach it standert fokabulêr 
   fan freonen mei myn farianten fan ôfwiking. 

Wy binne boargers en bewuolle yn 't rjocht; 
   út neare krapte groeit in wurd om te lêzen. 
Wy kinne de keunst fan ’t skriuwen net misse; 
   út is 't mei ús, as de nachtswel net fljocht. 

Ik lis it oan mei lûdsferskil en rûne foarmen, 
   fan taal wol alles wat ik op myn fruitskaal fyn. 
Ik tink fan myn waaien wilens dit te witten: 
   fan 'e bergen komme de klassike stoarmen. 

Wy troaie de himel alle dagen mei syllaben 
   út noed om betsjutting set op dûnsmuzyk. 
Wy gean it brokkelich berchpaad fan 'e ferbylding, 
   útglydzjend oer it briefpapier fan myriaden.


.